UNA AT IKALAWANG WIKA NG MGA ALANGAN MANGYAN

ALANGAN MANGYAN

(isang pananaliksik)

proyekto sa

FILIPINO 1

Introduksyon sa pag-aaral ng wika

ipinasa nina:

    Gonzalo, Ben

    Hermosa, Kenn Reymond N.

    Masikap, Judie Anne T.

    Leona, Noime

    Diaz, Janine C.

    Mendoza, Jenny Rose

                                                                                          ipinasa kay:

    G. Aljune J. Castillo

         Instruktor I

INTRODUKSYON                                       

              Ang pananaliksik na ito ay nakapokus sa pag-aaral na may kinalaman sa wika at kultura ng tribong alangan mangyan. Ang alangan ay isa lamang tribo ng mangyan sa lalawigan ng Mindoro.

              Ang layunin ng pananaliksik na ito ay magkaroon ng matibay na batayan upang mas makilala ang wika at kultura ng alangan. Dahil sa ganoong layunin, pinili ng mga mananaliksik ang makipanayam sa mga taong malaki ang kinalaman sa tribo. Naging daan din si G. Ben Gonzalo isang mag-aaral upang bigyang linaw ang lahat, dahil siya ay isang alangan Mangyan. Gayundin, isinagawa ang nasabing pananaliksik upang Makita ang kaibahan ng wika nilang ginagamit sa ating wika maging ang pagkakatulad nito.

PAG-AASAWA

              Ang mga magulang ng binata at magulang ng dalaga ang magpupulong at magkakasundo parasa kanilang mg anak. Pag-uusapan ng dalawang magulang ang mga dapat gawin sa ayaw at sa gusto ng mga anak nila ang mga magulang ang masusunod. At pag-uusapan ng dalawang magulang ang dapat gawin bago ipakasal ang dalaga sa binata. At kung sila ay magkakasundo na sa mga gagawin at kung may sapat na mamanahin galling sa mga magulang ng magkabilang panig. Sila ay magkakaroon na nang isangmatibay na usapan. Tungkol sa pag-aasawa ng kanilang anak, ang binata o lalaki ay maninilbihan sa dalaga at tutulong sa gawain ng mga magulang ng dalaga hanggang dalawang taon o humigit pa. At ang magiging magbalae ay nagkakaunawaan na rin sa isa’t isa na mayroong malalim na pagkakaunawaan at pagrespeto sa isa’t isa.

BAGO IKASAL

              Magpupulong ulit ang dalawang magulang kung anong buwan ang takdang buwan ng pagpapakasal ng kanilang anak, isinasaalang-alang din nila ang kalagayan ng buwan kung bilog ba o hindi. Ayon sa paniniwala nila dapat bilog ang buwan. At ang magulang ng lalaki ay pupunta sa bahay ng dalaga upang makasal ang kanilang mga anak ng isang matanda na kanilang lolo o pinakamatanda sa baryo nila.

SA ARAW NG KASAL

              Sa unang gabi ng kasal binabantayan ng mga magulang ang kanilang mga anak sa kanilang tulugan. At ang unang ikakasal ay lalagyan ng gulok sa ibaba ng unan. At ang kamay ng lalaki ay dapat nakapatong sa katawan ng babae at ganun din ang kamay ng babae. At lagi magkaharap sa paghiga habang natutulog hindi maaaring magkatalikod.

Ang paniniwala ng mga magulang at ang ikakasal

1. Ang pagpapaunan ng gulok ay para maging matibay ang pagsasama nilag mag-asawa. At ganun din ang anak nila malayo sa sakit at magiging mahaba ang buhay ng mga magiging anak nila.

2. Ang pagpapatong ng kamay ng lalaki sa katawan ng babae upang maging malalim ang kanilang pagmamahalan sa isa’t isa at lagging iisa ang pagpaplano at layunin nila sa kanilang paghahanapbuhay.

3. Ang lagging magkaharap ay upang maging maayos ang kanilang hanapbuhay. At ang kanilang mga tanim ay laging nagbibigay sa kanila ng masaganang ani. At ang kanilang mga anak ay malulusog at may mahabang buhay. Magiging maligaya rin ang kanilang pagsasama hanggang sila ay nabubuhay.

SALITANG MANGYAN

In mangakuyay in ag paypulong no ngami sino bataywa taybalae in sino agpanggisudan wa. In mangakuyay danaga usai in mangakuyay begle, No sino maiget wa in pulong sino agpaymaalwa in batay taybalae.

In begte agserbe was a daraga, agtulong wa sa mga panawen mangakuyay in daraga. Usai siyo agpamakan wa mga sablek kataw mga ablasen usae mga daiket balenganay usae mga amat kay pamanglen, In begte agsirbe anggan duwae kadagon, anggan lampas kay duwae kadagon.

In piagpataybalang wa, agpaypulong wakay in duwae kamgakuyay. in mangakuyay daraga usae mangakuyay in begte, no nakay pagbulan in agpataybalang gayed. In agpataybulang gayed bilog in bulan. Kalbas in beet mangakuyay mayo, abril pagbulan batang kuno maalen daan gayed in mga bilogan kansiro mga budang, usae in mga kuyay bilogan. Batang kuno mitulad daan asin pag mga bulan maalen.

Sa agpataybulang ina pagbayapon sa daraga usai in begte in pario mangakuyay agdamay sa kansiro mga budang sa tukawan pagyabi piyagpatekenan pisaw in taybalang.

(paniniwala)

Batang ngani marigen, usae maalen in kansiro pagmamaalan marigen kalbas adayunaw kay sa mga masket in kansiro batay mga budang, yewedmaskiten kalbas maaba in buway in mga budang siro, agpaltubang siro no agpay lalay in agpalibay sa amak. Batang ngani yewed agkaydapan agpamangket anapbuway usae lagi daan maalen in kansiro mga tugda bunton daan galen.

PAGHAHAMBING NG TALASALITAAN
ALANGAN MANGYAN	TAGALOG
daraga	dalaga
agagay	nagkakaingin
agsunog	nagsusunog
agdurok	naglilinis ng kaingin
agtimbon	nagsusunog na bunton ng damo
agbunsod yangaw	nag-iipon ng kahoy
paminian	palatandaan ng araw ng pagtatanim
agbirya sa kapwan	pananalangin sa paghingi sa panginoon ng masaganang ani
begle	binata
Agtuda	nagtatanim
Amberya kay ambuwaw	manalangin sa panginoon
ambuwaw	Diyos
aAgtadyok	nagtutulos
Agitalo	simisibol
Maelen	maganda
matalubo	malusog
mabulaw	maberdi
lakunaw	malaki
arunaw	marami
marpet	malimit
malkadayo	madalang
aglaot	malago
agpalbetek	nagtatapat
agisbuto	lumago, lumaki
aglkalayes	pahinog na

                            

ALANGAN MANGYAN	TAGALOG
layeswa	hinog na
again	nag-aani
agruyos	naggigiik
agbilad	nagbibilad
aglebek	nagbabayo
aglayap	nagtatahip
agpasiri	nag-aalis ng lisay
ag dadak	nag-aalis ng pinlid
agtungtong	nagluluto
agluwag	nagsasandok
agkuman	kumakain
agipanaw	lumalakad
maipulong	nag-uusap
malayat	magkasundo
agpalalay	magkatabi sa pagtulog
agapalibay	nakahiga
agpaylanglang	magkasalo
agpangulog	maghahanap-buhay
yangaw	kahoy
pisaw	gulok
galang	balanan
baya	apoy
kaldedo	kaldrero
amak	banig
benang	kumot

                             

Una at Ikalawang wika ng Tadyawan Mangyan

Una at Ikalawang wika ng Tadyawan Mangyan

Panliligaw ng mga katutubong Mangyan sa pangkat ng Tadyawan

Lungsod Calapan, Lalawigan ng Silangang Mindoro

No iyami sa Tadyawan Batangan ing panliligaw dyawan no dada nalag, kamay sa yawan, kamay sa yawan sa dalan, liskong, o sapa Indya yay na lumagan ang duwa. No igrapul wan inglalaki. Nalag pagngeya ngeya iglungan sas magurang tag-una paglungan ing kanya pag-ina. No nalungwan hanggang sa amang. No bitsug wan in amang igisnaywan sa ngeya ngeya. No isnaywan sas balae ngeya ngeya, Igalo wa  pagsangayon, no igpay lumangan wan sa balaepag mangyana. No na lumang wan  ing duwa pagpamilya igtubos wan ing basbas. No igsiping wan pagduwa , igulug yay no bilog wan bulan. No kabilugan ing bulan ig agwat wan saaik ritwal, habang iglungong ing duwa sa masirot salanig igsalubangan tuwa ing duwa. No itabuwan ing magurang o kuyay. Ig agwat wan ing ngeya ngeya sas balai ng lalaki. At ginan isnay ing duwsaaik taybalang o kusa. No mandi yay pitok mayamit ig isnay yangay inglalaki, sas balae pag ngeya ngeya. No intabulan pagaya pagayo. Igkiuon wan. Ing duwa pagtalsa igkuon sas saaik taya. No intabuwan ing kasalan o diyawa dada no dada ingkaon pagbalwanan.

Pagsasalin sa Wikang Filipino

Sa tadyawan ang panliligaw ay depende sa lugar kung saan sila nagkita o nagkakilala. Sa daan, balon o tabing ilog. Kahit di pa  nag uusap ang dalawa kapag nagustuhan ng lalaki ang babae sasabihin nito sa Ina at ang Ina na ang bahalang magsaqbi sa Ama na may nagustuhan siyang babae. Kapag sumang ayon na ang Ama,pupuntahan na nila ang mga magulang ng babae at hihingin ang kamay ng dalaga para sa kanilang anak na lalaki.Kapag napagkasundo na ang dalawa, pupunta sila sa lolohon ng babae upang hingin ang basbas nito. Bago magsama o magsiping ang dalaga at binate kailangan muna dumaan sa ritwal. Kapag kabilugan nan g buwan ang matanda na tinatawag na “pakapwa” ay magsasagawa ng ritwal sa kanila habang nakaupo sila sa maliit na banig, magkaharap na nakayuko sa isa’t isa. Pagkatapos ng basbas at ritwal ng matanda, isasama ang babae sa bahay ng lalaki, matapos ang pitong araw, pupunta ulit sa bahay ng babae ang mag asawa kasama ang mga magulang ng lalaki para magkaron ng selebrasyon. Magkakatay ng baboy damo o native na baboy. Kakainin ng mag asawa ang lutong baboy na magkasalo sa iisang olato tanda ng pagmamahal at pagiging isa na nila. Pagkatapos ng selebrasyon desisyon nan g mag asawa kung saan sila titira, sa pamilya man ng babaew o ng lalaki.

Una at Ikalawang Wika ng mga Cebuano

Ang Kultura, Tradisyon at mga Gawi ng mga Cebuano

Pareha pud sa ubang mga tawo sa nagkalain-lain nga probinsya, kami nga mga Cebuano kay naa puy kaugalianong buhat, pagtoo, tradisyon, kultura ng prinsipyo. Gikan pa sa mga kataguwangaan hangtud sa kabatan-unan karon kay nitakud na kaning mga buhata. Kaming mga Cebuano kay nay binuhatan nga kung nay bisita kay igawas tanan ang mga bag-o nga mga gamiunon pareha sa mga plato, kutsara, kurtina, mga habol ug unlan ug nagkalain-lain pa nga pwede gamiton sa bisita. Mitoo kami sa ligaw nga kalag ng sa tambal sa albularyo. Sa among tradisyon sa kasal kay naa pa gihapon ang pamamaysana u gang pagtabang ng laki sa ginikanan ng bayi pareha sa nakahaya kay ginadili ang pagpanilhig, pagsudlay ug pagligo. Naa pud mi kaugalingong kultura. Sa kanta, ang pinakasikat ng kantahon sa katiguwangan ay ang matad nila ug pobreng alindahaw. Sa duwa ang syatong ay orihinal naa duwa sa amog nga gigamitan ug duha ka kahoy nga ang usa ibutang sa lungag ug papaltikon gamit ang usa. Kung kinsang kahoy ang pinakalayo kay siya amg daug. Ang among paboritong sayaw labi na ggyud sa mga lipay-lipay kay gitawag ng Bayle o sweet dance sa English. Kaming mga Cebuano kay nay prinsipyo nga dili maguba hangtud sa hangtud. Dili gyud namo dauton ang among mga kaliwat ug kung naa mi sa katwiran kay masukol mi hangtud sa kamatayan.

Paglilipat sa Wikang Tagalog:

Katulad ng mga tao sa iba’t – ibang probinsya, kaming mga Cebuano ay mayroon ding sariling gawi, paniniwala, tradisyon, kultura at prinsipyo. Mula pa sa aming ninuno hanggang sa mga kabataan ngayon ay naisalin ang mga pag-uugaling ito. Kaming mga Cebuano ay may kinagawian na sa tuwing may bisita ay ilalabas lahat ang mga bagong gamit kabilang ang bagong plato, kutsara, kurtina, mga kumot at unan at iba pa na gagamitin ng bisita. Sa tuwing may piyesta naman ay iniimbitahan ang lahat ng bisita kahit na hindi kakilala. Naniniwala ang karamihan sa amin sa mga ligaw na kaluluwa at sa bias ng manggagamot na kung tawagin ay albularyo. Sa aming tradisyon particular sa kasal ay naroon pa rin ang pamamanhikan at paninilbihan ng lalaki sa magulang ng babae gaya ng pagsisibak ng kahoy, pag-iigib at iba pa. Sa tuwing may lamay naman ay ipinagbabawal ang pagwawalis, pagsusuklay at paliligo. Mayroon ding iba’t-ibang kultura kaming mga Cebuano. Sa musika ang Matud Nila at Pobreng Alindahaw ang pinakasikat na inaawit ng mga nakakatanda sa aming probinsya. Ang Syatong ay orihinal na laro sa amin na ginagamit ng dalawang pirasong kahoy na isa ay inilalagay sa isang butas at pinapaltik gamit ang isa pang kahoy. Kung kaninong kahoy ang pinakamalayo ang siyang panalo. Ang paboritong sayaw naming lalo na kung may kasiyahan ay ang Bayle o sweet dance sa Enlis. Kaming mga Cebuano ay may mga prinsipyo na hindi matitinag kailanman. Hindi naming kailanman ipagkakalulong an gaming kaanak at kapag kami ay nasa katuwiran ay aming ipinaglalaban hanggang kamatayan.

CEBUANO                   TAGALOG

1. SININA                                         DAMIT
2. KARSONIS                                   PANTALON
3. SAYAL                                           SAYA
4. KAUN                                            KAIN
5. GAPAS                                          BULAK
6. KABO                                            TABO
7. ALIMUOT                                      MABANAS
8. KALO                                             SOMBRERO
9. TIIL                                                 PAA
10. KAMOT                                        KAMAY
11. DALUNGGAN                            TINGA
12. NAWONG                                   MUKA
13. PAA                                               HITA
14. BAGTAK                                      BINTI
15. TUDLO                                          DALIRI
16. BUKTON                                      BRASO
17. HABOL                                          KUMOT
18. UNLAN                                         UNAN
19. UWAN                                          ULAN
20. DUWAAN                                    LARUAN
21. PULTAHAN                                  PINTO
22. SAWUG                                        SAHIG
23. HAYHAYAN                                 SAMPAYAN
24. RUTA                                             LUPA
25. IRO                                                  ASO
26. IRING                                            PUSO
27. ILAGA                                           DAGA
28. KUGMO                                         KULANGOT
29. KIKI                                                TINGA
30. AGTANG                                       NOO
31. AMBOT                                        EWAN
32. ATULI                                            TUTULI
33. LUBOT                                          PUWET
34. KASPA                                          BALAKUBAK
35. ARIYOS                                         HIKAW
36. LIOG                                              LEEG
37. DUGHAN                                      DIBDIB
38. KASING-KASING                        PUSO
39. BALAY                                           BAHAY
40. ATO                                               ATING
41. BAY                                                PARE
42. MUBO                                          MAIKSI
43. TAAS                                             MAHABA
44. KUDKURAN                                KAYURAN
45. KAYO                                             APOY
46. UNGO                                           MULTO
47. KALAG                                          KALULUWA
48. ATABAY                                       BALON
49. SALIDA                                         PALABAS
50. SAMIN                                          SALAMIN
51. NGIPON                                        NGIPIN
52. ALINGAGNGAG                        NGALA-NGALA
53. LANSANG                                  PAKO
54. BUTILYA                                    BOTE
55. KAN-ON                                      KANIN
56. ATOP                                             BUBONG
57. PISLAT                                         PANGO
58. GAMAY                                        MALIIT
59. DAKO                                            MALAKI
60. BAKOL                                          PILAY
61. BUTA                                             BULAG
62. BUNGOL                                      BINGI
63. AMANG                                        PIPI
64. LINGKURANAN                         UPUAN
65. HIGDAANAN                              HIGAAN
66. KATUL                                           MAKATI
67. DAOT                                            PAYAT
68. TAMBOK                                      MATABA
69. BUTAN                                         MABAIT
70. SALBAHIS                                   SALBAHE
71. DUKOT                                         TUTONG
72. INDAY                                           NENE
73. DODONG                                      TOTOY
74. SUGA                                            ILAW
75. GABII                                            GABI
76. BUNTAG                                      UMAGA
77. UDTO                                            TANGHALI
78. ADLAW                                        ARAW
79. SINGOT                                        PAWIS
80. ANGSO                                         MAPANGHI
81. BUWANG                                     BALIW
82. UTOK                                            UTAK   
83. HUMAHUNA                              ISIP
84. TAPULAN                                  TAMAD
85. TUTUY                                          SUSO
86. XAWI                                             SUSI
87. UPAW                                           KALBO
88. PAYPAY                                       PAMAYPAY
89. HALOK                                          HALIK
90. GIHIGUGMA                                MINAMAHAL
91. TIGULANG                                 MATANDAAN
92. TIKASAN                                     MADAYA
93. BAKI                                              PALAKA
94. BITIN                                             AHAS
95. PIYONG                                         PIKIT
96. HANGAD                                      TUNGO
97. DUKO                                            YUKO
98. TIKI                                                BUTIKI
99. BIGAON                                       MALANDI
100. PASAYLOA                                 PATAWARIN

Proyekto sa

Filipino I

(Introduksyon sa Pag-aaral sa Wika)

Panayam kay Bb. Jinky Almacin isang Cebuana

Ipinasa ng:

Pangkat 3

Geomark P. Mortel

Jennifer Aldovino

Mark Vincent Manibo

Shiela Magbuhos

Deserie Villaverde

Ipinasa kay:

Ginoong Aljune Castillo